//////

Owoce leśne

JABŁOŃ DZIKA Malus silvestris

Jabłoń dziką (fot. 19) można również nazwać płonką, a jej owoce nazywane są najczęściej dzikimi jabłkami, a także leśnymi lub rajskimi jabłuszkami*). Jest to niewielkie drzewo, zwykle kilkumetrowe, rzadziej dorastające do wysokości 10 m lub nieco większej. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych oraz w borach mieszanych, w drugim piętrze drzewostanu. Występuje w rozproszonych stanowiskach na obszarze całego niżu (nieco częściej na jego południu), a także w niższych położeniach górskich. Nie jest jednak u nas zbyt pospolite, nie mamy tak bogatych baz jabłoni dzikiej, jak niektóre kraje Związku Radzieckiego, Bułgaria. Jabłoń dzika znosi nawet dość duże ocienienie, ale rozwija się bujnie i owocuje obficie tylko przy wystarczającym dostępie światła. Na glebach żyźniejszych, należycie nawilgoconych, daje duży urodzaj dorodnych i wysokowartościowych owoców.

Na Syberii rokitnik jest jednym z najpopularniejszych owoców

Ten sposób jest jednak u nas nie do przyjęcia ze względu n ochronę przyrody (niepotrzebne obcinanie pędów ćenneg krzewu), a także na potrzebę zachowania całkowitej wartoś deficytowych owoców. Na Syberii rokitnik jest jednym z najpopularniejszych owo; ców, toteż używa się go na najrozmaitsze przetwory, zarówn^ domowe, jak przemysłowe. Szczególnie szerokie zastosowanią ma on do wyrobu likierów, nalewek i innych wódek. Podkreślą się też, że wino z rokitnika ma piękną, złocistą barwę i połysk, łatwo klaruje się, a z czasem nabiera przyjemnego aromatu, innego niż zapach surowca. W Finlandii używa się owoców ro-j kitnika do wytwarzania ostrej przyprawy do mięsa.

Dzięki temu powidła i świeży sok rokitnikowy mogą być stosowane jako środek zapobiegawczy

Dzięki temu powidła i świeży sok rokitnikowy mogą być stosowane jako środek zapobiegawczy lub lek we wszelkich schorzeniach wymagających wprowadzenia do organizmu witaminy C, zwłaszcza przy zwiększonej przepuszczalności naczyń włoskowatych, oraz jako środek pomocniczy przy leczeniu choroby nadciśnieniowej. Z dojrzewaniem owoców ilość karotenów wzrasta, wraz z przejrzewaniem zawartość kwasu askorbinowego zmniejsza się. Owoce przemrożone na krzaku są znacznie uboższe w witaminę C. Poza kwasem askorbinowym, flawonami i karotenami w owocach rokitnika znajduje się ponad 0,1 mtf% witaminy BI i tyleż lub nieco więcej witaminy B2. Są to ilości niewielkie, ale mogące już mieć niejakie znaczenie dla organizmu spożywcy.

Witamina C zachowuje się lepiej niż w innych owocach

Dzięki temu witamina C zachowuje się w nich lepiej niż w innych owocach i łatwiej jest ją wykorzystywać. Oprócz niej w owocach rokitnika występują znaczne ilości witaminy P, na razie jednak nie ma dostatecznych danych, aby określić choćby rząd wielkości. Dużo jest też karotenów, bo kilkanaście lub dwadzieścia kilka miligramprocent). Ponieważ są one rozpuszczone w tłuszczach, więc tym łatwiej wchłaniane i bardziej przydatne dla organizmu. Z tego wynika, że oprócz róży rokitnik jest najbardziej witaminowy z naszych owoców.

Owoce rokitnika zawierają bardzo dużo kwasów

Owoce rokitnika zawierają bardzo dużo kwasów, w szczególności cytrynowego, jabłkowego i nieco winowego, sporo związków azotowych, alkohol wyższego rzędu, zwany mannitem, oraz cenne dla przetwórstwa mocne barwniki karo- tenowe i flawonowe. W miąższu znajduje się dużo, bo aż 8—9% tłuszczów, co wśród owoców soczystych jest zjawiskiem niezwykłym. Wartość owoców rokitnika polega przede wszystkim na bogactwie witamin. Według badań polskich zawierają one zwykle ok. 200 mg°/o, a według danych zagranicznych niekiedy nawet do 600 mg°/o witaminy C. Badacze podkreślają przy tym, że nie stwierdzono obecności enzymu zwanego askorbinazą, powodującego utlenienie i rozkład kwasu askorbinowego.

Rokitnik kwitnie żółto w kwietniu lub maju

Rokitnik kwitnie żółto w kwietniu lub maju, rzadziej w końcu marca, a w górach dopiero i w czerwcu. Owoce dojrzewają zazwyczaj we wrześniu. Są to wydłużone lub niemal kuliste pestkowce, u nas najczęściej barwy pomarańczowej, w ogóle jednak barwa ich może być dość rozmaita: żółta z różnymi odcieniami, z czerwonymi plamkami lub bez nich, jaskrawo pomarańczowa, czerwona, a na Kaukazie niekiedy nawet biała. Siedzą one na krótkich szypułkach, po kilka, kilkanaście lub kilkadziesiąt sztuk, wprost oblepiając pędy; stąd właśnie pochodzi rosyjska nazwa „oblepicha”.

Rozkrzewia się bujnie, wypuszczając liczne odroślą korzeniowe

Rozkrzewia się bujnie, wypuszczając liczne odroślą korzeniowe; zakorzenia się głęboko. Nadaje się doskonale do utrwalania wydm, zwłaszcza nadwodnych, które wiąże szybko i mocno. Jest odpowiedni na żywopłoty, płoty przeciwśnieżne i przeciwwietrzne oraz remizy dla ptactwa. Rokitnik ma mocne i liczne ciernie. Liście jego są wydłużone, lancetowate, z wierzchu oliwkowozielone, od spodu popielate,- przy powiewie wiatru dają srebrzyste błyski. Barwą i kształtem liści, a także ogólnym pokrojem rokitnik przypomina niektóre wierzby. Poszczególne krzewy wydają tylko męskie lub tylko żeńskie kwiaty. Zapylenie odbywa się za pośrednictwem wiatru lub owadów.

Rokitnik nie znosi ocienienia

Próby wykazały jednak, że jego zasięg można łatwo rozszerzyć na środkową Polskę i inne części kraju. Prace zmierzające w tym kierunku zostały rozpoczęte, ale nie rozwijają się dość szybko. Rokitnik nie znosi ocienienia i w lesie nie występuje, natomiast może tworzyć zwarte zarośla. Rośnie dobrze na suchych piaskach, wymaga nieco soli wapnia w glebie oraz wilgotnego powietrza lub dostatecznie wysokiego poziomu wód gruntowych. Podobnie jak rośliny motylkowe, wzbogaca jałową glebę w związki azotowe, dzięki współżyciu z bakteriami pochłaniającymi azot z powietrza. Daje też obfity opad listowia.